Bir zamanlar Osmanlı denildiğinde akla yalnızca fetihler, savaşlar ve büyük hükümdarlar gelmezdi. Edep, nezaket, zarafet ve insanlara saygı da bu medeniyetin önemli parçalarıydı. Kapıdan girerken başkasına yol vermek, büyüğe hürmet etmek, küçüğü korumak ve kimseyi incitmemeye çalışmak bir görgü anlayışının göstergesiydi. Elbette geçmişte de haksızlıklar ve kabalıklar vardı. Ancak Osmanlı kültüründe insan ilişkilerinde inceliğe verilen önemi bugün yeniden hatırlamaya ihtiyacımız var.
Osmanlı şehirlerinde vakıflar aracılığıyla ihtiyaç sahiplerine yardım edilir, kuşlar için su ve barınak sağlanır, bazı hayır kurumları hayvanların bakımını üstlenirdi. Yardım ederken insanları mahcup etmemeye özen gösterilir, komşuluk ilişkilerinde hatır ve gönül gözetilirdi. Bir misafire gösterilen ilgi, bir büyüğe duyulan saygı, bir ihtiyaç sahibine uzatılan el yalnızca güzel davranışlar değil, aynı zamanda bir medeniyet anlayışının işaretleriydi.
Peki, aradan geçen yaklaşık yüz yılda ne değişti? Teknolojimiz gelişti, yollarımız genişledi, binalarımız yükseldi. Telefonlarımız akıllandı ama birbirimize karşı davranışlarımız ne kadar akıllandı? İletişim imkânlarımız arttı ama birbirimizi dinleme ve anlama becerimiz aynı ölçüde arttı mı?
Bugün trafikte birbirine yol vermeyen, korna sesleriyle çevresini rahatsız eden, en küçük anlaşmazlığı kavgaya dönüştüren insanlarla karşılaşıyoruz. Toplu taşımada yüksek sesle telefonla konuşanlar, sıraya kaynak yapanlar, yere çöp atanlar ve ortak yaşam alanlarını kendi malı gibi kullananlar da az değil. Ne yazık ki bazı insanlar, başkasının hakkına saygı göstermeyi bir incelik değil, gereksiz bir davranış olarak görüyor.
Kabalık yalnızca sokaklarda da kalmıyor. Garsona tepeden bakan, çalışanları azarlayan, komşusunu gürültüyle rahatsız eden, yaşlılara ve çocuklara karşı anlayışsız davranan insanlarla da karşılaşıyoruz. Daha kötüsü, hakaret etmeyi, tehdit etmeyi ve şiddete başvurmayı güç göstergesi sayan bir anlayışın giderek daha görünür hâle gelmesi. Oysa insanın gerçek gücü, öfkesini başkasına yöneltmesinde değil, kendisine hâkim olabilmesindedir.
İşte tam da bu noktada insanın aklına o meşhur söz geliyor: Osmanlı tokadı!
Keşke görgüsüzlüğüyle çevresindekileri ezen, şiddeti bir çözüm yolu olarak gören ve başkasının hakkını hiçe sayan herkes bir Osmanlı tokadıyla kendine gelse! Elbette burada sözünü ettiğimiz, gerçek anlamda bir şiddet değil; insanın yanlışını fark etmesini sağlayacak bir vicdan tokadıdır. Çünkü kabalığa kabalıkla, şiddete şiddetle karşılık vermek toplumu düzeltmez. Asıl mesele, insanın yaptığı yanlıştan utanması ve kendini değiştirmesidir.
Yüz yıl önceki toplumla bugünü karşılaştırırken geçmişi bütünüyle kusursuz, bugünü ise bütünüyle kötü görmek doğru olmaz. Geçmişte de adaletsizlikler yaşandı, bugün de nezaketiyle ve yardımseverliğiyle örnek olan pek çok insanımız var. Ancak modernleşmeyi yalnızca daha büyük evlere, daha iyi arabalara ve daha yeni telefonlara sahip olmak sanıyorsak önemli bir noktayı kaçırıyoruz. Çünkü medeniyet, sahip olduklarımızdan önce nasıl davrandığımızla ilgilidir.
Medeniyet, yalnızca geniş caddeler ve yüksek binalar değildir. Medeniyet; trafikte sabırlı olmak, toplu taşımada başkasını rahatsız etmemek, bir çalışanla saygılı konuşmak, yaşlıya yardımcı olmak ve anlaşmazlık yaşadığımızda öfkemize yenilmemektir. Kısacası, kimsenin bizi uyarmasına gerek kalmadan doğru davranabilmektir.
Belki de bugün en çok ihtiyacımız olan şey, geçmişin güzel değerlerini yeniden hatırlamaktır. Saygıyı, nezaketi, merhameti ve başkasının hakkını gözetmeyi yeniden hayatımızın merkezine koymalıyız. Çocuklarımıza yalnızca başarılı olmayı değil, iyi insan olmayı da öğretmeliyiz. Çünkü bilgi ve başarı, ahlakla birleşmediğinde topluma huzur getirmeye yetmez.
Unutmayalım ki bir toplumun değerleri, büyük sözlerle değil, günlük hayattaki davranışlarla yaşar. Bir başkasına yol vermek, sırada hakkına razı olmak, yüksek sesle çevreyi rahatsız etmemek ve öfkelendiğinde kendini tutabilmek küçük gibi görünen ama toplumsal hayatı güzelleştiren davranışlardır.
Bize bugün fetihlerden önce fetih ahlakı, Osmanlı tokadından önce Osmanlı edebi lazım. Çünkü gerçek medeniyet, insanları korkutarak susturmak değil; kimseyi incitmeden, ezmeden ve korkutmadan birlikte yaşayabilmektir.
Belki de en ağır Osmanlı tokadı, insanın bir gün kendi davranışlarına bakıp kendinden utanmasıdır. İşte o zaman değişim başlar; önce insanda, sonra toplumda..

